Kwas masłowy: co to jest, gdzie występuje i jak działa na jelita

Kwas masłowy (kwas butanowy) to krótkołańcuchowy kwas tłuszczowy, który powstaje w jelicie grubym, gdy bakterie jelitowe fermentują błonnik. Jest głównym źródłem energii dla komórek wyściełających jelito grube. W niewielkich ilościach występuje też w maśle i dojrzewających serach. To od niego pochodzi charakterystyczny zapach zjełczałego masła.

Kwas masłowy w skrócie

Czym jest kwas masłowy i dlaczego jelita go potrzebują?

Kwas masłowy należy do krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (SCFA, od ang. *short-chain fatty acids*). W jelicie grubym bakterie wytwarzają trzy główne SCFA: octan, propionian i maślan. Maślanu jest najmniej, mniej więcej jedna piąta, ale to on ma największe znaczenie dla samego jelita.

Komórki nabłonka jelita grubego, czyli kolonocyty, czerpią z maślanu nawet około 70% potrzebnej im energii. Wolą go od glukozy. Ten nabłonek to nie tylko „wyściółka”: to aktywna bariera, która oddziela treść jelita od wnętrza organizmu i decyduje, co przez nią przechodzi.

Gdy mikrobiota ma z czego wytwarzać kwas masłowy, nabłonek ma stały dostęp do swojego głównego paliwa. Kiedy dieta, stres, antybiotyki albo nieregularny tryb życia ograniczają tę produkcję, jelita częściej reagują dyskomfortem, ciężkością albo większą wrażliwością na jedzenie.

Gdzie występuje kwas masłowy?

W jedzeniu: najwięcej jest go w tłuszczu mlecznym. Masło i ghee zawierają kilka procent kwasu masłowego w składzie tłuszczu, sporo jest go też w dojrzewających serach. Nazwa „masłowy” pochodzi właśnie od masła (łac. *butyrum*).

W jelitach: to główne źródło. Maślan wytwarzany przez bakterie powstaje tam, gdzie jest potrzebny, czyli w jelicie grubym. Maślan z masła wchłania się w większości wcześniej, w jelicie cienkim, więc do jelita grubego dociera go niewiele. Dlatego zjedzenie większej ilości masła nie zastąpi produkcji przez bakterie.

Jak zwiększyć produkcję kwasu masłowego?

Bakterie wytwarzają maślan z tego, czego nie strawiliśmy wcześniej. Najbardziej sprzyjają temu:

• warzywa i owoce, jedzone codziennie, a nie okazjonalnie,
• pełne ziarna: płatki owsiane, kasze, pieczywo razowe,
• rośliny strączkowe, jeśli są dobrze tolerowane,
• skrobia oporna: schłodzone ziemniaki, ryż albo makaron (gotowane i zjedzone na zimno lub odgrzane),
• orzechy i nasiona.

Zalecane spożycie błonnika dla dorosłych to co najmniej 25 g dziennie. Większość z nas je go mniej. Zwiększaj ilość stopniowo, przez kilka tygodni. Nagłe przejście na dużo błonnika często kończy się wzdęciami i przelewaniem.

Liczy się też różnorodność. Różne bakterie żywią się różnymi rodzajami błonnika, więc 20–30 różnych roślin tygodniowo (warzywa, owoce, zboża, strączki, orzechy, przyprawy) to dobry, praktyczny cel.

Na co jest dobry kwas masłowy? Co mówią badania

Kwas masłowy to jeden z najlepiej zbadanych metabolitów mikrobioty. Najwięcej wiadomo o jego roli w jelicie:

• Odżywia nabłonek jelita grubego. To najlepiej udokumentowana funkcja: kolonocyty używają go jako głównego paliwa.
• Bierze udział w utrzymaniu bariery jelitowej. W badaniach laboratoryjnych maślan wpływał na białka, które „uszczelniają” połączenia między komórkami nabłonka.
• Ma związek z regulacją odpowiedzi zapalnej w jelicie. U osób z nieswoistymi zapaleniami jelit często obserwuje się mniej bakterii produkujących maślan.
• Hormony sytości (GLP-1). Badania sugerują, że SCFA, w tym maślan, wpływają na wydzielanie hormonów jelitowych. Większość tych wyników pochodzi jednak z badań na komórkach i zwierzętach.

Uczciwie: duża część wiedzy o maślanie pochodzi z badań laboratoryjnych i na zwierzętach. Badań klinicznych z suplementacją maślanu u ludzi jest mniej i są zwykle niewielkie, np. polskie badanie z 2013 roku, w którym mikrootoczkowany maślan sodu u osób z zespołem jelita drażliwego zmniejszał częstość bólu brzucha. To wystarczy, żeby rozumieć, po co jelitom maślan, ale za mało, żeby obiecywać konkretne efekty suplementu.

Kiedy naturalna produkcja kwasu masłowego może być niewystarczająca?

Na niższą produkcję kwasu masłowego mogą wpływać:

• dieta uboga w błonnik i mało różnorodna,
• dużo wysoko przetworzonej żywności,
• antybiotykoterapia, która zmniejsza liczbę bakterii, także tych produkujących maślan,
• przewlekły stres,
• nieregularny sen i posiłki.

Jelita sygnalizują to zwykle mało konkretnie: uczuciem ciężkości, nieregularnymi wypróżnieniami, gorszą tolerancją produktów, które wcześniej nie szkodziły. To sygnał, żeby przyjrzeć się podstawom, a nie od razu powód do niepokoju.

Kwas masłowy a maślan sodu: czym się różnią?

W suplementach prawie nigdy nie stosuje się czystego kwasu masłowego. Jest żrący w stężonej postaci i bardzo intensywnie pachnie. Zamiast niego używa się jego soli, czyli maślanu sodu. W jelitach maślan sodu dostarcza ten sam jon maślanowy.

Druga ważna sprawa to mikrootoczkowanie. Zwykły maślan wchłonąłby się w większości w żołądku i jelicie cienkim, zanim dotrze do jelita grubego. Dlatego w dobrych suplementach maślan jest zamknięty w otoczce, która ma uwalniać go stopniowo, w dalszych odcinkach jelita.

Na etykiecie zwróć uwagę na dwie liczby: ile jest maślanu sodu i ile kwasu masłowego w tej porcji. To nie to samo. Przykład: nasz Maślan sodu to 500 mg mikrootoczkowanego maślanu sodu w kapsułce, w tym 355 mg kwasu masłowego. Więcej o samym maślanie sodu, kiedy się go stosuje i na co uważać, piszemy w tekście Maślan sodu: jak działa i kiedy warto go stosować.

Maślan Sodu

Jeśli szukasz kwasu masłowego w suplemencie, a nie w gotowej, wieloskładnikowej formule – to jest dokładnie to. Maślan Sodu MONO to czyste źródło kwasu masłowego, krótkołańcuchowego kwasu tłuszczowego (SCFA), który jest głównym paliwem energetycznym komórek wyściółki jelita (enterocytów). Jedna kapsułka dziennie dostarcza 500 mg maślanu sodu, w tym 355 mg kwasu masłowego – bez zbędnych dodatków, w czystej mono-formule.

49,00 zł 5

Maślan sodu nie zastępuje diety bogatej w błonnik. Najlepiej traktować go jako uzupełnienie: obok regularnych posiłków, nawodnienia, stopniowo zwiększanego błonnika i snu.

Bezpieczeństwo i skutki uboczne

• W zalecanych porcjach maślan sodu jest dobrze tolerowany. Na początku mogą pojawić się wzdęcia albo zmiana rytmu wypróżnień. Zwykle mijają po kilku dniach.
• Nie przekraczaj porcji podanej na etykiecie.
• Skonsultuj się z lekarzem, jeśli masz chorobę przewodu pokarmowego, jesteś w ciąży lub karmisz piersią, przyjmujesz leki albo jesteś w trakcie leczenia.
• Objawy alarmowe wymagają diagnostyki, a nie suplementów: krew w stolcu, silny ból brzucha, nagła utrata masy ciała, gorączka, przewlekła biegunka.

FAQ

Czym śmierdzi kwas masłowy?
Zjełczałym masłem, potem, a w dużym stężeniu nawet wymiocinami. To on odpowiada za zapach zepsutego masła. Maślan sodu w mikrootoczkowanych kapsułkach pachnie dużo słabiej, bo otoczka zamyka go w środku.

Czy kwas masłowy jest żrący?
Czysty, stężony kwas masłowy tak: może poparzyć skórę i oczy, dlatego jako odczynnik chemiczny wymaga ostrożności. Nie dotyczy to kwasu masłowego w jelitach, w jedzeniu ani maślanu sodu w suplementach.

Gdzie jest najwięcej kwasu masłowego?
W jedzeniu: w maśle, ghee i dojrzewających serach. W organizmie: w jelicie grubym, gdzie wytwarzają go bakterie z błonnika. To drugie źródło jest dla jelit dużo ważniejsze.

Czy jedzenie masła wystarczy, żeby dostarczyć kwas masłowy jelitom?
Nie. Maślan z masła wchłania się głównie w jelicie cienkim, a do jelita grubego dociera niewiele. Jelitom bardziej pomoże błonnik, z którego bakterie wytworzą maślan na miejscu.

Kwas masłowy, probiotyk czy prebiotyk: co jest czym?
Probiotyk to wybrane szczepy bakterii. Prebiotyk to pożywka dla bakterii, np. inulina. Kwas masłowy to produkt pracy bakterii, czyli metabolit. Można je łączyć.

Czy kwas masłowy po antybiotyku ma sens?
Antybiotyk zmniejsza liczbę bakterii, także tych, które wytwarzają maślan. W tym czasie dieta bogata w błonnik pomaga mikrobiocie się odbudować. Suplementację maślanem w trakcie lub po antybiotykoterapii warto omówić z lekarzem prowadzącym.

Podsumowanie

1. Kwas masłowy to SCFA wytwarzany przez bakterie jelitowe z błonnika i główne paliwo komórek jelita grubego.
2. W jedzeniu jest go niewiele (masło, sery) i nie dociera on do jelita grubego. Ważniejsze jest karmienie bakterii błonnikiem.
3. W suplementach stosuje się maślan sodu, najlepiej mikrootoczkowany. Sprawdzaj, ile kwasu masłowego jest w porcji.
4. Najpierw podstawy: co najmniej 25 g błonnika dziennie, różnorodne rośliny, sen, regularne posiłki.

Źródła

1. Roediger W.E. *Role of anaerobic bacteria in the metabolic welfare of the colonic mucosa in man.* Gut, 1980; 21(9): 793–798.
2. den Besten G. i in. *The role of short-chain fatty acids in the interplay between diet, gut microbiota, and host energy metabolism.* Journal of Lipid Research, 2013; 54(9): 2325–2340.
3. Louis P., Flint H.J. *Formation of propionate and butyrate by the human colonic microbiota.* Environmental Microbiology, 2017; 19(1): 29–41.
4. Peng L. i in. *Butyrate enhances the intestinal barrier by facilitating tight junction assembly via activation of AMP-activated protein kinase in Caco-2 cell monolayers.* Journal of Nutrition, 2009; 139(9): 1619–1625.
5. Machiels K. i in. *A decrease of the butyrate-producing species Roseburia hominis and Faecalibacterium prausnitzii defines dysbiosis in patients with ulcerative colitis.* Gut, 2014; 63(8): 1275–1283.
6. Banasiewicz T. i in. *Microencapsulated sodium butyrate reduces the frequency of abdominal pain in patients with irritable bowel syndrome.* Colorectal Disease, 2013; 15(2): 204–209.
7. EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies. *Scientific Opinion on Dietary Reference Values for carbohydrates and dietary fibre.* EFSA Journal, 2010; 8(3): 1462.
8. McDonald D. i in. *American Gut: an Open Platform for Citizen Science Microbiome Research.* mSystems, 2018; 3(3): e00031-18.

*Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza ani dietetyka.*