Dlaczego ferrytyna nie rośnie, mimo że bierzesz żelazo? 9 rzeczy, które warto sprawdzić

Przyjmujesz żelazo od kilku tygodni lub miesięcy, ale kolejne badanie nadal pokazuje niską ferrytynę? Taka sytuacja nie musi oznaczać, że potrzebujesz po prostu większej dawki preparatu.

Brak oczekiwanej poprawy może wynikać ze sposobu stosowania suplementu, zaburzeń wchłaniania, trwającej utraty krwi, stanu zapalnego albo błędnej interpretacji wyników. Zamiast samodzielnie zwiększać dawkę, warto krok po kroku sprawdzić, co może utrudniać odbudowę zapasów żelaza.

1. Żelazo przyjmujesz z kawą, herbatą lub nabiałem

Niektóre składniki posiłków mogą ograniczać ilość żelaza wchłanianego w przewodzie pokarmowym. Dotyczy to między innymi:

• kawy,
• czarnej i zielonej herbaty,
• kakao,
• mleka i produktów mlecznych,
• produktów oraz suplementów zawierających dużo wapnia.

NHS zaleca, aby preparatu siarczanu żelaza nie przyjmować razem z herbatą, kawą, jajkami ani nabiałem. Pomiędzy żelazem a tymi produktami warto zachować około dwóch godzin odstępu.

Body C-Defence

500 mg witaminy C — składnika, który zwiększa wchłanianie żelaza niehemowego.

63,00 zł 19

Znaczenie może mieć więc nie tylko to, czy bierzesz żelazo, lecz także z czym je przyjmujesz. Tabletka popita poranną kawą albo połknięta razem z suplementem wapnia może wchłonąć się gorzej niż zakładano.

Nie oznacza to, że trzeba całkowicie rezygnować z kawy, herbaty czy nabiału. Najczęściej wystarczy odpowiednio rozdzielić je w czasie.

2. Przyjmujesz żelazo nieregularnie

Odbudowa zapasów wymaga systematyczności. Pomijanie dawek, częste przerwy albo przyjmowanie preparatu wyłącznie wtedy, gdy o nim pamiętasz, może sprawić, że ilość dostarczanego żelaza będzie zbyt mała.

Problem ten często wynika z działań niepożądanych. Preparaty żelaza mogą powodować:

• nudności,
• ból brzucha,
• zaparcia,
• biegunkę,
• uczucie ciężkości,
• metaliczny posmak.

Jeśli źle tolerujesz zalecony preparat, nie odstawiaj go na własną rękę i nie próbuj „nadrobić” kilku pominiętych dawek naraz. Warto omówić z lekarzem zmianę formy żelaza, dawki lub schematu przyjmowania.

W niektórych sytuacjach specjalista może zalecić stosowanie preparatu co drugi dzień. Taki schemat nie powinien być jednak wprowadzany samodzielnie, ponieważ sposób leczenia zależy między innymi od stopnia niedoboru, wyników morfologii i tolerancji preparatu. 

3. Preparat dostarcza mniej żelaza, niż myślisz

Na opakowaniu mogą znajdować się dwie różne wartości:

• masa całego związku chemicznego, na przykład fumaranu lub siarczanu żelaza,
• ilość żelaza elementarnego, czyli rzeczywista ilość samego pierwiastka.

To właśnie zawartość żelaza elementarnego ma znaczenie przy porównywaniu preparatów. Dwie kapsułki opisane podobną liczbą miligramów mogą dostarczać zupełnie inne ilości żelaza.

Znaczenie ma również przeznaczenie produktu. Preparat wielowitaminowy zawierający niewielką dawkę żelaza może być odpowiedni jako uzupełnienie codziennej diety, ale niekoniecznie wystarczy do wyrównania potwierdzonego niedoboru.

Nie należy jednak wybierać dawki samodzielnie wyłącznie na podstawie informacji z internetu. Zbyt duża ilość żelaza może wywoływać nasilone dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego, a bardzo wysokie dawki są toksyczne.

4. Przyjmujesz leki, które zaburzają wchłanianie

Na skuteczność suplementacji mogą wpływać niektóre leki, szczególnie preparaty zmniejszające kwaśność soku żołądkowego. Dotyczy to między innymi części leków stosowanych przy zgadze, refluksie i chorobie wrzodowej.

Interakcje mogą występować również pomiędzy żelazem a:

• lekami zobojętniającymi kwas żołądkowy,
• niektórymi antybiotykami,
• hormonami tarczycy,
• wybranymi lekami stosowanymi w chorobie Parkinsona,
• suplementami wapnia, magnezu lub cynku.

W niektórych przypadkach problem można ograniczyć przez zachowanie odpowiednio długiego odstępu między preparatami. Nie należy jednak samodzielnie odstawiać leków ani zmieniać godzin ich stosowania bez sprawdzenia zaleceń.

Najbezpieczniej pokazać lekarzowi lub farmaceucie pełną listę przyjmowanych leków i suplementów — także tych dostępnych bez recepty. Szpitalne zalecenia dla pacjentów podkreślają, że zarówno leki zmniejszające wydzielanie kwasu żołądkowego, jak i wybrane antybiotyki mogą wpływać na wchłanianie żelaza.

5. Nadal tracisz więcej żelaza, niż uzupełniasz

Suplement może się prawidłowo wchłaniać, ale ferrytyna nadal nie będzie rosła, jeżeli organizm na bieżąco traci podobną lub większą ilość żelaza.

Możliwym źródłem strat są między innymi:

• bardzo obfite lub przedłużające się miesiączki,
• częste krwawienia z nosa,
• regularne oddawanie krwi,
• krwawienie z przewodu pokarmowego,
• choroba wrzodowa,
• stosowanie niektórych leków przeciwbólowych i przeciwzapalnych,
• krwawienia związane z chorobami jelit,
• zabiegi operacyjne lub urazy.

Szczególną uwagę powinny zwrócić czarne, smoliste stolce, widoczna krew w stolcu, krwawe wymioty, silny ból brzucha, omdlenie albo nagłe pogorszenie samopoczucia. Takie objawy wymagają pilnej oceny medycznej.

Trzeba przy tym pamiętać, że preparaty żelaza same mogą powodować ciemniejsze zabarwienie stolca. Nie należy jednak automatycznie przypisywać im każdej zmiany, zwłaszcza gdy pojawiają się inne niepokojące symptomy.

6. Masz zaburzenia wchłaniania

Żelazo doustne musi zostać wchłonięte w przewodzie pokarmowym. Jeśli proces ten jest zaburzony, nawet regularnie stosowany preparat może nie przynieść oczekiwanej poprawy.

Jedną z możliwych przyczyn jest nierozpoznana celiakia. Problem może pojawić się także między innymi przy:

• nieswoistych chorobach zapalnych jelit,
• chorobach żołądka,
• zakażeniu Helicobacter pylori,
• zanikowym zapaleniu błony śluzowej żołądka,
• przewlekłych biegunkach,
• operacjach bariatrycznych,
• usunięciu fragmentu żołądka lub jelita,
• innych schorzeniach ograniczających przyswajanie składników odżywczych.

Wytyczne gastroenterologiczne wskazują, że ocena przyczyny niedoboru żelaza powinna obejmować dokładny wywiad, a w uzasadnionych przypadkach również diagnostykę przewodu pokarmowego i badania w kierunku celiakii.

Sygnałem wymagającym konsultacji mogą być nawracające bóle brzucha, przewlekłe biegunki, utrata masy ciała, częste wzdęcia albo niedobory kilku składników jednocześnie. Brak typowych objawów jelitowych nie wyklucza jednak zaburzeń wchłaniania.

7. W organizmie toczy się stan zapalny

Przewlekły stan zapalny może wpływać na gospodarkę żelazem między innymi poprzez zwiększoną aktywność hepcydyny. Jest to hormon regulujący wchłanianie żelaza z jelit i jego uwalnianie z komórek magazynujących.

Gdy stężenie hepcydyny jest podwyższone, żelazo może być słabiej dostępne dla organizmu, nawet jeśli jest dostarczane w diecie lub suplementach. Taka sytuacja może występować między innymi przy:

• aktywnych infekcjach,
• chorobach autoimmunologicznych,
• nieswoistych chorobach zapalnych jelit,
• przewlekłych chorobach nerek,
• innych przewlekłych stanach zapalnych.

Jednocześnie stan zapalny może podwyższać samą ferrytynę. Wynik nie zawsze pokazuje więc wprost, czy zapasy rzeczywiście zostały odbudowane.

W takiej sytuacji lekarz może interpretować ferrytynę razem z CRP, morfologią, transferyną i wysyceniem transferyny. Samodzielne zwiększanie dawki żelaza nie rozwiąże problemu, jeśli główną przeszkodą jest aktywna choroba zapalna.

8. Badanie wykonano za wcześnie lub wyniki porównujesz w niewłaściwy sposób

Ferrytyna nie musi wzrosnąć znacząco po kilku dniach suplementacji. Organizm najpierw wykorzystuje dostarczane żelazo do bieżących potrzeb, między innymi do produkcji krwinek czerwonych. Odbudowa magazynów może wymagać dłuższego czasu.

Przy niedokrwistości jednym z pierwszych sygnałów odpowiedzi na leczenie może być wzrost stężenia hemoglobiny. U osób z niedokrwistością wzrost hemoglobiny o co najmniej 10 g/l w ciągu dwóch tygodni silnie przemawia za odpowiedzią na leczenie żelazem. Nie jest to jednak uniwersalny cel dla każdej osoby z niską ferrytyną.

Termin kontroli powinien ustalić lekarz. Znaczenie mają:

• początkowa wartość ferrytyny,
• obecność lub brak niedokrwistości,
• zastosowana dawka,
• przyczyna niedoboru,
• regularność terapii,
• trwające straty krwi,
• choroby współistniejące.

Warto także wykonywać badania w tym samym laboratorium, jeśli jest to możliwe. Różnice pomiędzy metodami analitycznymi i zakresami referencyjnymi mogą utrudniać porównywanie wyników.

9. Przyczyna problemu nie została jeszcze rozpoznana

Czasami ferrytyna nie rośnie, ponieważ leczenie rozpoczęto bez pełnej oceny sytuacji. Sam niski wynik mówi, że warto przyjrzeć się gospodarce żelazowej, ale nie wyjaśnia automatycznie źródła problemu.

W zależności od objawów, wieku, płci i historii zdrowotnej lekarz może rozważyć między innymi:

• morfologię z parametrami krwinek czerwonych,
• ferrytynę,
• transferynę i wysycenie transferyny,
• CRP,
• retikulocyty,
• witaminę B12 i kwas foliowy,
• badania w kierunku celiakii,
• ocenę funkcji tarczycy,
• badania ginekologiczne,
• diagnostykę przewodu pokarmowego,
• ocenę nerek i wątroby.

Nie oznacza to, że każda osoba potrzebuje wszystkich wymienionych badań. Ich zakres powinien wynikać z wywiadu i oceny lekarza.

Co mają do tego jelita?

Wchłanianie doustnego żelaza odbywa się w przewodzie pokarmowym, dlatego nawracające problemy trawienne, choroby jelit lub uszkodzenie ich błony śluzowej mogą utrudniać skuteczne uzupełnianie niedoborów.

Dbanie o jelita nie zastępuje jednak diagnostyki ani leczenia niedoboru żelaza. Preparaty wspierające przewód pokarmowy nie są automatycznie preparatami podnoszącymi ferrytynę.

W ofercie Labify dostępny jest suplement na jelita — Gut Shield. Zawiera laktoferynę, colostrum oraz maślan sodu i został opracowany przede wszystkim z myślą o barierze jelitowej, komforcie trawiennym i odporności. Laktoferyna jest białkiem wiążącym żelazo, ale nie jest ferrytyną ani zamiennikiem zaleconego preparatu żelaza.

Gut Shield

Wsparcie bariery jelitowej tam, gdzie zachodzi wchłanianie składników odżywczych.

99,00 zł 23

Co zrobić, gdy ferrytyna nadal nie rośnie?

Zamiast zwiększać dawkę na własną rękę, przygotuj przed konsultacją kilka informacji:

1. Zanotuj nazwę preparatu i ilość żelaza elementarnego w jednej dawce.
2. Sprawdź, jak często rzeczywiście go przyjmujesz.
3. Zapisz, o jakiej porze bierzesz żelazo i z jakimi produktami.
4. Przygotuj listę wszystkich leków i suplementów.
5. Zwróć uwagę na obfitość miesiączek i inne możliwe krwawienia.
6. Powiedz lekarzowi o dolegliwościach ze strony przewodu pokarmowego.
7. Zabierz wcześniejsze wyniki badań, aby można było ocenić trend.

Lekarz może zdecydować o zmianie dawki, formy lub schematu terapii, zleceniu dodatkowych badań albo — w określonych sytuacjach — rozważeniu żelaza podawanego dożylnie.

Najczęstszy błąd: zwiększanie dawki bez szukania przyczyny

Gdy wynik nie poprawia się tak szybko, jak oczekiwano, naturalną reakcją może być przyjęcie większej liczby tabletek. Nie zawsze jest to właściwe rozwiązanie.

Jeżeli problemem jest interakcja z lekiem, trwające krwawienie albo zaburzone wchłanianie, większa dawka może przede wszystkim nasilić zaparcia, nudności i ból brzucha. Nie usunie natomiast źródła niedoboru.

Skuteczna terapia powinna odpowiadać na trzy pytania:

• Czy przyjmujesz odpowiednią ilość żelaza?
• Czy organizm jest w stanie je wchłonąć?
• Czy nie tracisz go szybciej, niż uzupełniasz?

Dopiero połączenie tych informacji pozwala ocenić, dlaczego ferrytyna pozostaje niska.

Podsumowanie

Brak wzrostu ferrytyny mimo stosowania żelaza nie zawsze oznacza nieskuteczny preparat. Przyczyną może być przyjmowanie go z produktami ograniczającymi wchłanianie, nieregularność, interakcje z lekami, niewłaściwa dawka, trwająca utrata krwi, zaburzenia wchłaniania lub stan zapalny.

Warto również sprawdzić, czy kontrolne badanie wykonano w odpowiednim momencie i czy wynik oceniono razem z innymi parametrami gospodarki żelazowej.

Najważniejsze nie jest samodzielne podnoszenie dawki, lecz ustalenie, co zatrzymuje poprawę. Dzięki temu można nie tylko skuteczniej odbudować zapasy żelaza, ale też rozpoznać problem zdrowotny, który odpowiada za ich ponowne wyczerpywanie.